NHÀ RƯỜNG GIÁO THỤ THĂNG BÌNH – NẾP NHÀ LƯU GIỮ KÝ ỨC XỨ QUẢNG

Giữa màu xanh của rừng Sơn Trà, một nếp nhà rường xứ Quảng lặng lẽ hiện diện tại Bảo tàng Đồng Đình. Mang theo dấu ấn của vùng đất Thăng Bình, Quảng Nam, ngôi nhà không chỉ gợi lại một kiểu kiến trúc truyền thống của miền Trung mà còn lưu giữ câu chuyện về một gia đình và những biến động của lịch sử đầu thế kỷ XX.

Từ làng Bình Quý đến không gian Đồng Đình

Căn nhà rường nguyên bản ba gian hai chái từng thuộc về cụ Nguyễn Nhân, tại làng Bình Quý, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam. Ngôi nhà được thân sinh cụ Nhân – một vị Giáo thụ – xây dựng vào đầu thế kỷ XX.

Trong đời sống của người Quảng xưa, ngôi nhà không đơn thuần là nơi ở. Nhà còn là không gian thờ phụng tổ tiên, đón tiếp khách, sinh hoạt gia đình và gìn giữ nếp nhà qua nhiều thế hệ. Vì vậy, mỗi ngôi nhà rường còn lại đến hôm nay đều mang trong mình dấu vết của một gia đình, một cộng đồng và một vùng đất.

Từ Thăng Bình, ngôi nhà được đưa về Đồng Đình và phục dựng giữa không gian rừng Sơn Trà. Tại đây, nếp nhà cũ tiếp tục được bảo tồn trong một bối cảnh mới, nơi kiến trúc, hiện vật và thiên nhiên cùng góp phần kể lại những câu chuyện văn hóa của miền Trung.

Dấu ấn kiến trúc nhà rường xứ Quảng

Nhà rường truyền thống được tạo nên chủ yếu từ hệ thống cột, kèo và các cấu kiện gỗ, liên kết với nhau bằng kỹ thuật mộng truyền thống. Cách dựng này vừa tạo nên sự chắc chắn cho công trình, vừa thể hiện kỹ thuật và tay nghề của những người thợ xưa.

Kiểu thức ba gian hai chái tạo nên một không gian tương đối cân đối: ba gian ở giữa giữ vai trò chính trong sinh hoạt và thờ phụng, hai chái mở rộng công năng của ngôi nhà. Cùng với hệ mái và bộ khung gỗ, cách tổ chức này tạo nên diện mạo đặc trưng của những ngôi nhà truyền thống ở miền Trung.

Nhưng giá trị của nhà rường không chỉ nằm ở kỹ thuật dựng nhà. Đằng sau bộ khung gỗ là quan niệm của người xưa về một mái ấm nhiều thế hệ, về sự gắn kết giữa không gian sống, đời sống gia đình và thiên nhiên.

Một nếp nhà gắn với câu chuyện lịch sử

Điều khiến ngôi nhà rường Giáo Thụ Thăng Bình trở nên đặc biệt còn nằm ở câu chuyện phía sau chủ nhân của nó.

Ngôi nhà được dựng vào đầu thế kỷ XX – một giai đoạn đặc biệt trong lịch sử Việt Nam, khi xã hội đang đứng trước những chuyển biến lớn về tư tưởng, giáo dục và con đường phát triển của đất nước. Ở miền Trung, nhiều nhà nho và trí thức bắt đầu suy nghĩ về việc canh tân xã hội, mở mang dân trí và tìm kiếm một hướng đi mới cho dân tộc.

Trong bối cảnh ấy, thân sinh cụ Nguyễn Nhân – người dựng nên ngôi nhà – từng giao lưu với chí sĩ Trần Quý Cáp, một trong những trí thức tham gia phong trào Duy Tân. Về sau, Trần Quý Cáp bị thực dân Pháp xử chém tại Diên Khánh.

Vì thế, khi đứng trước nếp nhà này hôm nay, ta không chỉ nhìn thấy một công trình kiến trúc của hơn một thế kỷ trước. Ta có thể hình dung một thời đại đang chuyển mình, nơi những con người sống dưới những mái nhà như thế cũng đang chứng kiến và tham dự vào những thay đổi của xã hội đương thời.

Ngôi nhà, theo cách ấy, trở thành một dấu mốc nhỏ để nhìn lại một giai đoạn lớn của đất nước.

“Ký ức của Đất” giữa rừng Sơn Trà

Tại Bảo tàng Đồng Đình, nhà rường Giáo Thụ Thăng Bình nằm trong hợp phần “Chương II: Ký ức của Đất”.

Không gian bên trong đưa người xem đến với những hiện vật gắn với lịch sử văn hóa của vùng đất miền Trung, trong đó có các hiện vật gốm cổ và những vật dụng phản ánh đời sống của cư dân qua nhiều thời kỳ.

Khi được đặt trong lòng một ngôi nhà rường, các hiện vật không tồn tại như những vật thể đứng riêng lẻ. Kiến trúc tạo nên không gian sống; hiện vật gợi lại dấu vết của con người; còn thiên nhiên Sơn Trà bao quanh tất cả.

Ba yếu tố ấy cùng tạo nên một cách tiếp cận khác về bảo tàng: không chỉ nhìn một hiện vật, mà bước vào không gian nơi hiện vật từng thuộc về đời sống.

Một nếp nhà, nhiều lớp ký ức

Hơn một thế kỷ sau ngày được dựng lên ở Bình Quý, ngôi nhà rường Giáo Thụ Thăng Bình vẫn tiếp tục kể chuyện.

Đó là câu chuyện về kiến trúc nhà rường xứ Quảng, về một gia đình từng sống dưới mái nhà ấy, về những con người gắn với lịch sử đầu thế kỷ XX và về cách những dấu tích của quá khứ được gìn giữ qua thời gian.

Giữa rừng Sơn Trà, ngôi nhà không còn đứng riêng như một công trình cổ. Nó trở thành một phần của hành trình khám phá Ký ức của Đất tại Đồng Đình – nơi một nếp nhà, một hiện vật và một câu chuyện có thể mở ra nhiều tầng ký ức về con người và vùng đất miền Trung.

Có những ký ức không nằm trong sách vở.
Chúng ở lại trong một nếp nhà.